Tələbə təqaüdü və müəllim maaşları baxımından Türkiyə və Azərbaycanın müqayisəsi

17-scholarshipsTürkiyədə xüsusilə iqtisadi və sosial sahədəki siyasətə alıcı gözüylə baxmağa çalışıram. Son vaxtlar yerli tələbələrin maliyyələşməsi məsələsi diqqətimi çəkir. Çünki tələbəlik elə dövrdür ki, insanın ən çox əyləncəyə, gəzməyə,  eləcə də özünü inkişaf etdirməyə həvəsi bu vaxtlar olur. Yəqin hamımız rastlaşmışıq tələbə vaxtı çalışmaq məcburiyyətində olduğu üçün dərslərə yetərincə diqqət göstərə bilməyən və ya bir yerə gedəndə birinin gəlməmə səbəbinin maddi vəziyyət olduğunu bildiyimiz dostlarla. Neçə münasibətlər bitib başlamadan cibdə pul olmamasından, neçə arzular ürəklərdə qalıb elə eyni səbəbdən. Nəsə, çox dramatikləşdirmədən mətləbə keçim.

Azərbaycanda abituriyentlər imtahan verdikdən sonra ödənişli və ya ödənişsiz əsaslarla universitetə qəbul olurlar və ödənişsiz təhsil alanlar, sonrakı semesterdə isə nəticəsi yüksək olanlar 60-115 azn arası təqaüd alır. Magistrlar üçün bu məbləğ 66-125,doktorantlar üçün də 135 manat civarındadır. Azərbaycanda təqaüd alan tələbələr ümumi tələbələrin təxminən 37 faizini təşkil edirmiş. Təqaüd almayanların işini 2 qat çətinləşdirən isə verilən təhsilə adekvat olmayan astronomik təhsil haqqı miqdarıdır. Mən oxuduğum dövrdə minimum 2000 azn idi bizim universitetdə.

Türkiyədə dövlət universitetlərində təhsil haqqı qiymətləri simvolik məbləğlərdir. Hətta bəzilərində pulsuzdur. Bu baxımdan bir sıfır öndə başlayır tələbə. Təqaüd məsələsində isə əsas mənbə “Gənclər və İdman Nazirliyi”nin “Kredi ve Yurtlar kurumu”dur. Bu qurum tələbələrə həm təqaüd verir, həm də bizdən fərqli olaraq kredit. Həmin kredit təqaüd miqdarı ilə eynidir və tələbə bu krediti təhsilini başa vurduqdan 2 il sonra ödəməyə başlayır və heç bir faiz ödəmir. Sadəcə həmin dövr ərzində yerli istehsal məhsulların inflyasiya dərəcəsi qədər əlavə xərc olur. Təqaüdün və kreditin məbləği isə bakalavrlar üçün 470tl, magistrlar üçün 940 tl, doktorantlar üçün isə 1410 liradır. Bakalavrlar üçün biraz azlıq təşkil edə bilər amma, magistr və doktorantlar üçün yetərincə yaxşı məbləğdir.

Həmçinin nəzərə almaq lazımdır ki, bu qurum ölkə üzrə 600 mindən çox tələbəni də yataqxana ilə təmin edir. Təqaüdün verilməsi isə təhsildə müvəffəqiyyətdən daha çox sosial amillərlə bağlıdır. Əsas olaraq şəhid və qazi uşaqları, valideynini itirənlər və ya əlil olanlar və bu qəbildən sosial müdafiəyə ehtiyacı olan ailələrin övladları bu təqaüdləri qazanırlar. Hazırda 400 mindən çox tələbə bu qurumdan təqaüd, 1.2 milyondan çox tələbə isə kredit alır. Düşünsək ki, Türkiyədə ümumi 7 milyon tələbə var və bu rəqəmə əsgərlikdən yayınmaq üçün formal olaraq universitetə qəbul olanlar, eləcə də həyatlarında daim təhsillə bağlı bir şeylər olsun deyə 2-cü, 3-cü təhsilini alanlar (xüsusilə master) da daxildi tələbələrin ciddi bir hissəsi dövlət tərəfindən təqaüdlə təmin olunur deyə bilərik.

Bununla yanaşı dövlətin və bir çox özəl şirkətlərin də, tələbələr üçün endirimli qiymətləri olur. Məsələn İstanbul şəhərində ictimai nəqliyyat üçün tam bilet üçün bir gediş haqqı 2.60 lirə olduğu halda, tələbələr üçün bu rəqəm 1.25 lirədir. Aylıq 200 gedişlik kart isə tələblər üçün 85 tldir. Sinemalarda,kafe-restoranlarda da, xüsusi tələbə qiymətlərini görə bilərik.

Dövlətdən başqa bir çox vəqflər və şirkətlər də təqaüd verir. Vəqflərin əksəriyyətini dini camaatlar təşkil etdiyindən bunlar daha çox propaganda məqsədi daşıyır məncə. Şirkətlər isə tələbələrin təhsildəki müvəffəqiyyətlərinə əsaslanaraq təqaüd paylayır. Özəl universitetlərin özlərinin də, bu qəbildən təqaüdləri mövcutdur.

Türkiyəli təbələlərin vəziyyətini yaxşılaşdıran bir cəhət də, ölkədə maliyyə sisteminin və kiçik-orta sahibkarlığın inkişaf etməsidir.  Çünki bir çox banklar tələbələrə aşağı faizlə kredit kartları təklif edirlər ki, bu da tələbələrə üzərlərində nağd vəsaitlərinin olmadığı zamanlarda və ya “əllərinin aşağı” olduğu dönəmdə heç kimə ağız açmadan vəziyyətdən çıxmaq .ans; yaradır.

Kiçik və orta sahibkarlığın xeyri isə part-time iş imkanlarının bolluğudur. Bu tip bizneslər əməkhaqqı ödənişlərinə yüksək vəsait ayırmaq istəmədiyi üçün, daha az iş saatı müqavilində daha az əmək haqqı ilə işlər təklif edir ki, bu tip işlər də tələbələrin işinə çox yarayır.

resized_2cce1-5c14862bmansetc34Tələbələrdən danışmışkən müəllimlərin də vəziyyətinə toxunaq. Bu sahədə Azərbaycan və Türkiyə arasındakı maaş fərqi tələbə təqaüdlərindəkindən də faciəvidir. Rəqəmləri danışdırsaq məlum olur ki, Türkiyədə professor maaşları çalışdığı il sayından asılı olaraq 7200-8300 lira (1750-2000 dollar) arasında dəyişir. Dosentlər isə stajdan asılı olaraq 5200-6200 lira (1300-1500 dollar) əmək haqqına sahibdir. Hələ doktaranturaya davam edən “araştırma görevlisi”nin əmək haqqı 4600 lira və ya 1100 dollar əmək haqqına sahibdir. Rektorlar üçün bu məbləğ 9200 tl və ya 2200 dollar, dekanlar üçün isə 8500 tl və ya 2050 dollardır. Müqayisə etmək üçün rəqəmləri axtararkən İqtisad universitetiylə bağlı rəqəmlər qarşıma çıxdı. 2017-cı ilin göstəricisinə əsasən UNEC-də dekanlar 2000 azn (1175 dollar), professorlar 1300 azn (775 dollar), dosentlər isə 880 azn (520 dollar) əmək haqqı alırlar. Rəqəmlərin müqayisəsindən bu nəticə çıxır ki, Türkiyədə araşdırma görevlisi ( bizdə elmi işçi adlanır deyəsən) Azərbaycandakı professordan daha çox əmək haqqı alır. Həmçinin əlavə edim ki, Türkiyədəki əməkhaqqılar hər ilin yanvarında ötən ilin infilyasiya dərəcəsinə müvafiq olaraq indeksləşdirilir.

Onu da əlavə etmək lazımdır ki, Türkyidə bir çox müəllimlər öz sahələrində fəaliyyət göstərən şirkətlərə danışmanlıq, yəni konsultasiya xidmətləri də göstərirlər. Eyni zamanda bir çox beyin mərləzlərində çalışanlar, eyni zamanda özəl universitetlərdə dərs verənlər də var. Yaxşı hazırlanmış dərsliklərin və ya elmi-kütləvi kitabların da on minlərlə nüsxədə çap olunduğunu da bura əlavə etmək lazımdır.

2 ölkə müəllimləri arasındakı fərq tək əmək haqqı ilə də bitmir. Türk müəllimlərin hər birinin ayrıca iş otağının, bir, bəzən bir neçə köməkçisinin olduğunu da vurğulamaq lazımdır. Müəllimlərin sosial vəziyyətinin yaxşı olması təkcə onların sosial qayğıları unudub elmə konsantrasiya olması baxımından önəmli deyil. Bu onlara daimi olaraq inkişaf etmək və tələbələrin dilindən anlamaq fürsəti də verir. Xarici ölkələrdəki konsfranslarda rahatlıqla iştirak etmək fürsətləri, yenilikləri yaxından izləmək şanslarını buna aid etmək olar.

Təbii iddia etmirəm ki, bizim təhsilin inkişaf etməsinin qarşısında duran tək əngəl tələbə təqaüdlərinin və müəllim maaşlarının yüksək olmamasıdır. Bu baxımdan tələbədən tutun, müəllimə, valideynlərdən dərsliklərə qədər problemlər var. Amma daha yaxşı maddi təminat həm tələbələrin daha azad olması, həm də müəllimlərin elmlə daha çox vaxt ayıra bilməsi baxımından təhsilin inkişafına təkan verə bilər.

2 ölkə universitetlərinin maliyyələşmə mənbələrinə də baxdıq da, fərqli tərəflər görürük. Azərbaycanda həm özəl həm də dövlət universitetləri üçün təhsil haqqı xərcləri ön plana çıxırsa Türkiyədə bu hal özəl universitetlər üçün daha çox xarakterikdir. Dövlət universitetlərinin əsas gəlir mənbəti dövlət büdcəsindən transferlərdir. Burda bir maraqlı məqam da, dövlətin universitetlərə maliyyə ayırmasıyla dolayısıyla iqtisadiyyatı da canlandırmasıdır. Belə ki, son dövrlər Türkiyənin bir çox anadolu şəhərlərində universitetlər açılıb. Araştırmalar göstərir ki, bu addım həmin şəhərlərdə daşınmaz əmlak və ictimai iaşə sektorununb canlanmasına və işsizliyin azaldılmasına yardım edib.

Harvard-Universitesi-Müasir dünyada universitetlərin müstəqilliyini qoruması üçün öz maliyyə mənbələrini özlərinin yaratması da çox önəmlidir. Bu baxımdan patent satışı, özəl şirkətlərlə birgə həyata keçirilən inkişaf layihələri, akademik nəşrlərdən qazanclar da Türkiyə universitetlərində qərb universitetləri qədər böyük olmasa da, xüsusilə daha güclü universitetdə müəyyən ciddi qazançlara səbəb olur. Ümumiyyətlə, qərbə doğru getdikcə bu fərqin daha da böyüdüyünə şahid oluruq. Məsələn  Harvard Universitetinn ötən ilki büdcəsi 34,5 milyard dollar, Yel Universitetinin büdcəsi 25,4 milyard dollar, Stanford Universitetinin büdcəsi 22,4 milyard dollar, Princeton Universitetinin büdcəsi 22,15 milyard dollardır. Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi isə həmin vaxt cəmi 12 milyard dollar olub..

Elm və təhsil xərcləri baxımından da vəziyyət oxşardır. 2018-ci ilin dövlət büdcəsində elm xərcləri 128.1 milyon manat, təhsil xərcləri isə 1082.2 milyon manatdır. Elm və Təhsil xərcləri Azərbaycanda ümumi büdcə xərclərinin təxminən 6 faizini təşkil etdiyi halda, Türkiyədə bu rəqəm 3 dəfə çox, yəni 18 faizdir.

Yüksək təhsil keyfiyyətinə nail olduqdan sonra daha bir maliyyə qaynağının da, xarici tələbələr olduğunu qeyd etmək yerinə düşər. Bir araştırmaya görə Türkiyədəki yalnız özəl universitet tələblərinin təhsil və yaşayış xərcləri ölkə iqtisadiyyatına 500 milyon dollar qazandırır.

Advertisements
Araşdırma, Uncategorized Kateqoriya: | , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Kənd təsərrüfatında yeni trend

72054Son illlərdə dünyada kənd təsərrüfatında trend sahələrdən biri dövlətlərin xarici ölkələrdə uzun müddətə torpaq kirayə götürməsiymiş. Bu sahədəki rəqəmlər düşündüyümüzdən də böyükdür. Məsələn, Konqo ümumi ərazisinin 25 faizini (8.1 milyon ha) xarici ölkələrə kirayə verib. Təkcə İngiltərənin kirayə götürdüyü torpaq sahələrinin cəmi Danimarkadan böyükdür. Çin isə Ukraniya ərazisinin 5 faizinə sahibdir. Bu təxminən Belçika boyda ərazi deməkdir. İsveçrə öz sahəsinin 80 faizi qədər də, xarici ölkələrdə torpaqlara sahibdir. ABŞ-ın kənardakı torpaq sahələri isə Moldova böyüklükdədir. Hətta Türkiyə də, özəl sektorla birlikdə Sudanda 5 milyon hektara yaxın torpaq sahibi olub.

Bu torpaqlar müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur. Əhalisi çox olan Çin və ərazisi kənd təsərrüfatı üçün əlverişli olmayan Səudiyyə Ərəbistanı öz təlabatlarını tam ödəyə bilmədikləri üçün, əsasən, öz ölkələrində də istehsal etdikləri bitkiləri becərdiyi halda, Türkiyə idxal etdiyi tropik bitkiləri becərir ki, valyuta kənara axmasın.

Ümumdünya Ticarət Təşkilatının 2013-cü ildəki hesabatına görə, dünyada 41 ölkə başqa bir dövlətin ərazində torpaq kiralayıb və ya satıb alıb. Əvəzində 63 ölkə öz ərazisinin bir hissəsini xarici bir dövlətə kirayə verib və ya satıb.Təkcə Afrikada 60 milyon hektardan çox ərazi başqa ölkələrə kirayə verilib. Bir baxımdan bu, ölkəyə vəsait cəlb olunması və əhalinin iş yerləri ilə təmin olunması, torpaqların inkişaf etmiş ölkələr tərəfindən daha effektiv istifadəsi baxımından önəmli kimi görünə bilər, amma, digər tərəfdən, buna Afrikanın istismarının və müstəmləçiliyinin modern variantı kimi baxanlar da var.

Ölkələrin xaricdə torpaq kiralamaqda canfəşanlıq etmələri səbəbsiz deyil. Belə ki, BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı bildirir ki, təxminən 10 il sonra dünyada əhalinin sürətlə artması qidalanmaq baxımından öz fəsatlarını göstərməyə başlayacaq. Mövcut əkin sahələri əhalinin artım tempinə tam ayaq uydura bilmədiyi üçün ərzaq qiymətlərinin artacağı və bunun ev təsərrüfatlarının qida xərclərinin təxminən 30 faiz artıracağı gözlənilir.

Ərazisinin təxminən 20 faizi işğal altında olan,üstəgəl torpaq fondunun sadəcə 52.2 faizi kənd təsərrüfatına yararlı olan (İran və Türkiyədə bu rəqəm 70-75 faiz,Türkmənistanda 81.6 faiz, Ukraniyada 80 faizdir) və rəsmi statistikaya görə əhali gəlirlərinin 70 faizinin ərzaq məhsullarının alınmasına sərf edildiyi (Bu göstərici ölkələrin zənginliyini ölçmək üçün istifadə olunan bir meyardır. Qida xərcləri gəlirin nə qədər çox hissəsini tutursa bu o ölkənin o qədər kasıb olması deməkdir. Məsələn ABŞ-da bu göstərici 7%, Böyük Britaniyada 9.1% Fransada, 13,8% Yaponiyada 14,2%, Braziliyada 16,5%, Yunanıstanda, 22,2%, Türkiyədə, 42,7%, Çində 31,6 faizdir) Azərbaycan üçün də, bu məsələ çox vacib olmalıdır.

Yanvarın 29-dakı müşavirədə prezident bildirib ki, 2017-ci ildə Azərbaycan xaricdən buğda idxal edilməsinə 227 milyon dollar, kərə yağına 50 milyon dollar, düyü idxalına 36 milyon dollar, kartof idxalına 40 milyon dollar, soya və ondan alınan məhsullara 38 milyon dollar xərcləyib.

Bunların ölkəmizdə əsas qida maddələri olduğunu düşünsək. bir müddət sonra əhalinin və qiymətlərin də artacağını hesaba qatsaq, vəziyyəti düzəltmək üçün bir şeylər etməsək qida təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi problemlər yaşayacağımız aşikardır.

Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Torpaq Məcəlləsinin 48-ci maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən “əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər, xarici hüquqi şəxslər, beynəlxalq birliklər və təşkilatlar, habelə xarici dövlətlər Azərbaycan Respublikasında torpaq sahələrini yalnız icarə hüququ əsasında əldə edə bilərlər”.

Uncategorized Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Üç kitab bir İran

­­­­­­­­Son bir ilin böyük hissəsini əsgərlikdə keçirən biri olaraq deyə bilərəm ki, kitab bazarındakı çeşitliliyin artmasını müşahidə etməmək mümkün deyil. Əvvəlki dövrə baxanda qeyri-bədii ədəbiyyat nümunələri bir xeyli çoxalıb. Xüsusilə elmi-kütləvi və memuar ədəbiyyatı nümunələrində artım var. Təbii ki, bu, çox sevindirici haldır. İndi qalır oxucuların bu dəyişikliyə təkan verməsi. Bunun üçün çox şey tələb olunmur. Sadəcə kitabları almaq və oxumaq lazımdır.

Bu yaxınlarda mən də qeyri-bədii ədəbiyyat nümunələrindən üçünü mütaliə etmək imkanı əldə etdim. Kitabların hər üçü cənub qonşumuz İranla bağlı idi. İran inqilabı və müasir İranın təməllərinin atılmasından bəhs edən bu kitablar Rişard Kapuçinskinin “Şahənşah”, Səhər Delicaninin “Cakaranda ağacının uşaqları” və Fərəh Pəhləvinin “Xatirələrim” əsərləri idi.

Hər üç kitabla bağlı

Oxumağa davam et

Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Aydınlanma və cəmiyyət

Rochester Universitetinin tarix  professoru Dorinda Outram tərəfindən qələmə alınan “Aydınlanma” kitabı  ilə tanışlığımı Yalçın İslamzadənin “Oxu zalı”ndakı elmi-kütləvi kitabları tanıtmaq məqsədiylə yazdığı silsilə yazılara və  gənclər tərəfindən nəşr edilən “Elmi Spektr” jurnalındakı  “Tövsiyə qutusu”na borcluyam. Maraq dairəmə daxil olan mövzuları əhatə etdiyindən kitabı oxumaq qərarı aldım.  Kitabda Aydınlanma dövrünü meydana gətirən amillər və Aydınlanmanın təsir etdiyi sahələr ətraflı təhlil edilir, din və dövlət əlaqələri, köləliyin ləğvi, azadlıq, gender məsələsi, rasional və sekulyar düşüncə, açıqfikirlilik kimi məsələlər gözdən keçirilir.

Kitabın əvvəlində qeyd edilir ki, Oxumağa davam et

Blog Kateqoriya: | , , , , ilə etiketləndi | 1 şərh

Bəşəriyyətin kartoflu saatları

Kartofa ölkəmizdə bəzən “ikinci çörək” də deyirlər. Azərbaycanda çörəyin qida rasionunda necə önəmli yer tutduğunu düşünsək, kartofa verilən önəmi başa düşə bilərik.  (Kartofun Azərbaycana təşrif buyurması 18-ci əsrin sonu, 19-cu əsrin əvvəllərinə təsadüf edir). Amma maraqlısı da budur ki, adicə bir bitki olan kartof, tarixdə bir çox olayın baş tutmasında önəmli rol oynayıb. Bu rolları Oxumağa davam et

Araşdırma, Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Ankara

Ankarada 4 gün vaxtımız olacaqdı. Biraz sənədləşmə işləri, üstəgəl imtahan olduğundan gedəcəyimiz yerləri əvvəlcədən diqqətlə araşdırdıq ki, vaxtı səmərəli istifadə edə bilək. Ona görə düşünürəm yazı sizə faydalı ola bilər.  Getməmişdən öncə Oxumağa davam et

Blog, Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Panama haqda bir neçə əhvalat

Maraqlıdır ki, Panama ilə bağlı tarixdəki maraqlı hadisələrin əksəriyyəti pul, var dövlət, zənginliklə bağlıdır. Məsələn sevimli yazıçım Stefan Sveyqin dilimizə “Bəşəriyyətin ulduzlu saatları” adı ilə çevrilən gözəl kitabındakı 14 tarixi miniatürdən birində bu ərazidən bəhs olunur.

“Ölümsüzlüyə sığınış” adlı miniatürdə qeyd edilir ki, Kolumb Hindistan adı ilə Amerikanı kəşf edib İspaniyaya Oxumağa davam et

Araşdırma, Blog, Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın