Üç kitab bir İran

­­­­­­­­Son bir ilin böyük hissəsini əsgərlikdə keçirən biri olaraq deyə bilərəm ki, kitab bazarındakı çeşitliliyin artmasını müşahidə etməmək mümkün deyil. Əvvəlki dövrə baxanda qeyri-bədii ədəbiyyat nümunələri bir xeyli çoxalıb. Xüsusilə elmi-kütləvi və memuar ədəbiyyatı nümunələrində artım var. Təbii ki, bu çox sevindirici haldır. İndi qalır oxucuların bu  dəyişikliyə təkan verməsi. Bunun üçün çox şey tələb olunmur. Sadəcə kitabları almaq və oxumaq lazımdır.

Bu yaxınlarda mən də qeyri-bədii ədəbiyyat nümunələrindən üçünü mütaliə etmək imkanı əldə etdim. Kitabların hər üçü cənub qonşumuz İranla bağlı idi. İran inqilabı və müasir İranın təməllərinin atılmasından bəhs edən bu kitablar Rişard Kapuçinskinin “Şahənşah”, Səhər Delicaninin “Cakaranda ağacının uşaqları” və Fərəh Pəhləvinin “Xatirələrim” əsərləri idi.

Hər üç kitabla bağlı ayrı-ayrılıqda danışmamışdan öncə onu deyim ki, İran inqilabını bir pazl hesab etsək, bu üç kitab həmin pazlın hissələrini təşkil edərlər. İlk oxuduğum “Şahənşah” əsərində sadə insanların necə və niyə inqilaba başladığını təsvir edilirsə, Səhər Delicaninin kitabında inqilaba bu dəfə aktivistlərin və ictimai-siyasi fəalların gözündən və onların faciələrindən fonundan baxırıq. Fərəh Pəhləvi isə öz xatirələrində inqilaba məruz qalan təbəqənin inqilabı necə gördüyünü və təsvir edir.

İrandakı 1979-cu il inqilabı müasir dövrün ən kütləvi inqilabı hesab olunur. Müqayisə üçün qeyd edək ki, əgər İran inqilabında əhalinin 11 faizi iştirak edibsə, Fransa inqilabında vətəndaşların 7 faizi, Rusiya inqilabında isə müvafiq olaraq 9 faizi iştirak edib.

15326049_1224053344328328_9109221781567829457_o“Şahənşah” bir nəfəsə oxunası, hər səhifəsində bol-bol maraqlı məlumatlar olan kitablardandı. Xüsusilə bilgi almağı və paylaşmağı sevən insanların dilindən uzun müddət düşməz bu kitab. Kitabın əvvəlində İran tarixi və Pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsi və möhkəmlənməsi ilə bağlı məlumatlar verilir, eləcə də ata və oğul şahların psixoloji portretləri yaradılır ki, bu da oxucuya İranı və İran inqilabını anlamaqda kömək edir. Kitabda bəhs etməyə çox maraqlı məlumat var,  amma gəlin inqilaba səbəb olanları ilə başlayaq.

İran inqilabını maraqlı edən bir cəhət də, müasir dövrdə “Ərəb baharı”na və bir neçə başqa inqilablara da səbəb olan “varlı burjaziya” (çox vaxt neft gəlirlərinin yaratdığı) və “kasıb xalq” qarşı durmasından meydana gələn inqilabların ilk örnəklərindən biri olmasıdır. 70-ci illərdə dünya bazarlarında neftin qiymətinin kəskin bahalaşması neft hasilatçısı İrana da böyük miqdarda vəsait qazandırır və bunun nəticəsində tarixçilərə və sosioloqlara məlum olmayan yeni bir sinif yaranır: Petroburjuaziya.

“Petro burjuaziya heç nə istehsal etmir, amma hüdudsuz ölçülərdə istehlak edir.Tehranda göz qamaşdıran möhtəşəm villalar itkilir. Belə villalar sıravi iranlıların sığındığı, işığın, içməli suyun olmadığı darısqal daxmalardan bir neçə küçə aralıda yerləşir. Hətta bu burjaziyanın nümayəndələri nahar etmək üçün Parisə gedib sonra geri dönəcək qədər lüks həyat yaşamağa başlayır.”

Zənginləşən İran və ya yeni Eldarado dünyadakı güc mərkəzlərinin diqqətini çəkir. Hamı bu zənginlikdən pay qopartmağa can atır. Məşhur şirkətlərin nümayəndələri, nəhəng TMK-lar şaha təzim etmək üçün növbəyə yazılır.
CcSKw4YUUAAS0UJHə.. İndi bütün dünya onun ayağına gəlir, onun qarşısında başlar əyilir. O, baş nazirlərə və nazirlərə “siz idarə etməyi bacarmırsız, ona görə də pulunuz yoxdur” deyir. O, London və Romaya mühazirə oxuyur, Parisə ağıl verir, Madridi tənqid edir. Dünya ona qulaq asır, onun ən acı iradlarını da udur, çünki gözünü İran səhrasında qalaqlanan qızıldan çəkə bilmir. Tehrandakı səfirlər ölkələrinin hökumətlərindən gələn teleqram axının altında qalıb başını itirir. Bütün teleqramlar pul haqqındadır: Şah bizə nə qədər verə bilər? Nə vaxt və hansı şərtlərlə? Necə? Verə bilməyəcək? Onda israr et ki, Əlahəzrət, biz təminatlı xidmət və sərfəli reklam təşkil edəcəyik!..”

Bütün bu şəxslər İrana axışdığı bir vaxtda Avropanın hava limanlarında iranlı tələbələr onlara vərəqələr verməyə, ölkələrində insanların işgəncələrdən ölməsi, Savakın (Şah dövründə milli təhlükəsizlik idarəsi) həbs etdiyi adamların öldüsü-qaldısının bilinməməsi haqda məlumat çatdırmağa çalışır. Ancaq bütün bu deyilənlər kimin nəyinə lazımdır? Onları maraqlandıran yalnız İran tortundan qoparacaqları bir “dilim”dir.

Bütün bunlardan ruhlanan şah daha da iddialı işlər görməyə başlayır və  iddia edir ki, neft vasitəsilə qısa müddətdə ikinci bir Amerika yaradacaq.

Neft bizim içimizi elə bir təkəbbürlə doldurur ki, biz zaman kimi maneəni asanlıqla aşmağın mümkünlüyünə inanırıq.Bəlkə də bu təkəbbürün nəticəsidir ki, Şah qısa zamanda yüzlərlə fərman imzalayır və sonda taxtdan devrilməsiylə nəticələnəcək “Böyük sivilizasiya” qurmağa başlayır. (Fərəh Pəhləvi kitabında buna “Ağ inqilab” deyir).

Şah fantastik sifarişlər verir. Amma bunlar heç də rasional, düşünülmüş sifarişlər olmur. Böyük Britaniyanın neçə tankı var. Ona deyirlər ki, min beş yüz. Elə isə mən iki min tank alıram – Şah deyir, – Bəs Bundesferin nə qədər topu var? Min? Onda mən min beş yüz dənə sifariş verirəm…

Şah milyardlarla dollar dəyərində mallar, avadanlıqlar alıb ölkəyə gətirdir, müxtəlif qitələrdən yola çıxan gəmilər İrana doğru istiqamət götürür. Amma maraqlı hadisələr bundan sonra başlayır. Belə ki…

Onlar Fars körfəzinə çatanda məlum olur ki, köhnə kiçik limanlar belə böyük həcmdə yüklərin boşaldılmasının öhdəsindən gələ bilməz. (Şah bunu nəzərə almayıb). Bütün gəmilər 2 ay müddətinə İran sahillərində qalmağa məcbur olur və bu zaman ərzindəki xərlclər yenidən İranın üzərinə düşür. Milyonlarla ton mal tropik istidə açıq havada səhralarda qalır. Onların yarısı tez xarab olan ərzaq və kimyəvi maddələr olduğundan tezliklə yerləri zibilxanalıq olur.

Qalan yükləri ölkənin içərilərinə daşımaq lazımdır. Amma məlum olur ki, bunun üçün nəqliyyat yoxdur. Daha dəqiqi, əldə olan yük maşınları elə azdı ki, tələb olunan nəqliyyat vasitələrinin sayı ilə müqayisədə bir ovucdur.

Avropadan iki min qoşqulu yük maşını gətirilir, amma məlum olur ki, həmin maşınları sürə bilən yoxdur. (Şah bunu nəzərə almayıb). Uzun məsləhətləşmələrdən sonra lazımi sayda sürücü gətirmək üçün Koreyaya təyyarələr göndərilir. Amma farcsa bir iki söz öyrənəndən sonra koreyalı sürücülər anlayırlar ki, onlara yerli sürücülərin qazandıqlarının ancaq yarısı qədər pul verilir. Qəzəblənən sürücülər şələ-şülələrini yığışdırıb Koreyaya qayıdırlar. İstifadə edilməmiş belə yük maşınlarını hələ də qum basmış vəziyyətdə Bəndər Abbas-Tehran yolunun kənarında görmək olar.

İdxal edilmiş avadanlıqlar nəhayət ki, bir müddət sonra xarici yük daşıma şirkətlərinin köməyilə ünvanına çatdırılır.Avdanlıqları quraşdırmağın vaxtı gəlir. Amma məlum olur ki, İranın belə mühəndisləri və texniki heyəti yoxdur.

Böyük Sivilizasiya qurmaq istəyən şəxs məntiqi olaraq birinci insanlardan başlamalı idi. Yerli mütəxəssislərin hazırlanması üçün təlimlər keçirilməli idi. Amma həmin vaxt bu cür düşüncə tərzi tamamilə yersiz və qəbuledilməz idi. Bu məqamda avtoritarizmin iç üzü açılır. Universitet açmaq nə deməkdir? Arı yuvası! Hər bir tələbə potensial qiyamçı, azad düşünən insandır. Şah axırda özünə dəyəcək qamçı düzəldərmi?

20150702_Studying_Abroad_FoHökmdar daha düzgün saydığı yolu seçir. Tələbələrin çoxunu ölkədən uzaqda oxudur. Yüz mindən çox iranlı Avropada və Amerikada təhsil almağa göndərilir.Bu siyasət milli universitetlərin yaradılmasından xeyli baha başa gəlir. Amma rejimə sabitlik təminatı verir. Həmin tələbələrin çoxu heç zaman vətənə qayıtmır. Onları hətta Şahın yüksək maaş vədləri də cəlb etmir. Onlar Savakdan qorxurlar və heç kəsin başmağını öpmək istəmirlər. Hətta yazılana görə, həmin dövrdə San-Fransisko və Hamburqdakı iranlı həkimlərin sayı Təbriz və Məşhəddə ki, iranlı həkimlərin sayından çox idi. İranın ən məşhur rejissorları xaricdə film çəkir, ən məşhur yazıçıları xarici ölkələrdə çap olunurdu. Şahın təhsil strategiyasının məqsədi də elə bu idi. Düşünən insanları ölkədən uzaq salmaq… Onu da qeyd edək ki, indinin özündə də İran xaricə ən çox tələbə göndərən ölkələrdən biridir. Unesconun 2015-ci ildəki hesabatına əsasən 51600 iranlı gənc xaricdə təhsil alır.

Kapuçinski yazır ki, sadə iranlıların gözündə “Böyük sivilizasiya” əslində “Böyük qarət” idi. Vəzifədə olan hər kəs oğurlayırdı.  Vəzifə tutan və oğurluq etməyən şəxsə hamı şübhə ilə yanaşırdı. Digər insanlar onu az qala agent hesab edir və ən qısa zamanda ondan canlarını qurtarırdılar. Biznes yaratmaq istəyən və hətta pambıq becərmək istəyən də, bunun bir hissəsini bəxşiş qismində şah və onun əyanlarına verməli idi.

Kitabda İran şahlarının daima zəngin olduğu, lal-cəvahirət içində yaşadığı qeyd edilir, amma Məhəmməd Rza Pəhləvi qədər iri həcmli maliyyə vəsaitinə sahib olanın da nadir olduğu göstərilir.

Hətta deyilənə görə Parisin fahişəxanalarına borclu qalan  Nəsrəddin şah hesablarını ödəyib evə qayıtmaq üçün pul qarşılığında fransızlara arxeoloji ekspedisiyalar həyata keçirmək və tapdıqları nümunələri özləri ilə götürmək hüququ veribmiş…

Xalqı  inqilaba sürükləyən səbəblərdən biri də elə din idi. Kitabda İslamla bağlı da, maraqlı qeydlər var.

“Görəsən Xomeynini hansı şərait yetişdirdi? Axı həmin günlərdə daha tanınmış ayətullahlar və həmçinin şaha müxalif olan kifayət qədər məşhur simalar var idi. Onların hamısı bəyanatlar,manifestlər yazırdı. Ancaq bunları az sayda intellektuallar oxuya bilirdi. Digər tərəfdən bu tip yazıları qanuni çap etmək mümkün deyildi,  digər tərəfdən isə əhalinin böyük əksəriyyəti yazıb oxuya bilmirdi. Biz şahı tənqid edib deyirdik ki,  işlər yaxşı getmir. Demokratiya və ədalət tələb edirik. Heç kəsin ağlına gəlmirdi ki,  bütün bu cızma-qaraları,   petisiyaları,   bəyanatları rədd edərək sadəcə xalqın qabağına çıxıb demək lazımdır: Şah getməlidir!”.

“Məscid və xristian kilsəsinin quruluşunda əsaslı fərqlər var. Kilsə dua və meditasiya üçün nəzərdə tutulmuş qapalı yerdir.  Əgər kimsə danışmağa başlasa,  digərləri onu məzəmmət edir. Məscid isə fərqlidir. Onun əsas kompanenti insanların ibadət etdiyi, gəzişdiyi, müzakirələr apardığı və hətta görüşlər keçirdiyi açıq həyətdir. İş yerində incidilən, rüşvət istəyən hövsələsiz məmurla qarşılaşan,   polis tərəfindən hər yerdə təqib olunan iranlı məscidə ona görə gəlir ki, ruhi tarazlığını və dincliyini tapsın,   ləyaqətini özünə qaytarsın. Məsciddə iyerarxiya yoxa çıxır. Hamı bərabərdir və qardaşdır. Məscid müzakirə və dialoq məkanı olduğu üçün hər kəs öz fikirlərini deyə,  gileylənə və digərlərinin söhbətini dinləyə bilər. Diktatura vintlərini bərkitdikcə,  işyerlərini və küçəni vahiməli sükut bürüdükcə, insanlar da məscidə axışır.”

Ümumiləşdirsək deyə bilərik ki , insanlar yerdə ədalət tapmayanda göydə axtarmağa başlayırlar. Sonra  Xomeyni kimi biri çıxır və həmin kütləni istədiyi səmtə yönəldir…

ABF9FD6E-BFF9-48BB-AA27-3FDD72066F85_w987_s_sAçığı kitabın (hər üç kitabın) bir çox hissəsində,  xüsusilə də bu yerində özümüz üçün çox qorxdum. Azərbaycan kimi sekulyar ölkə də son dövrlər ciddi şəkildə dindarlaşıb. Bunu görməmək üçün gözü yumulu yaşamaq lazımdır.Hardasa 10-15 il əvvələ qədər Azərbaycanda narazı insanların şüarı “azadlıq”, “istefa” idisə,  artıq onların səsi çoxdan batırılıb. İndi narazılar “Allahu Əkbər” qışqırırlar. İşin qorxulu yanı isə odur ki,  əgər  “azadlıq”, “istefa” qışqıranlar dünyəvi, demokrat və səmimi vətənpərvərlər idisə, indinin radikal dindarları onların tam tərsi, mühafizəkar və bağlı olduqları dini kəsimlərin maraqlarını bütün milli maraqlardan üstün tutacaq qədər fanatik adamlardır. Bu isə qorxmağa da, narahat olmağa da yetərincə əsas verir. Mətləbdən çox uzaqlaşmadan və uzatmadan  Azərbaycanın əsl və ən gözəl mill-mənəvi dəyəri olan dünyəvilikdən heç vaxt uzaqlaşmaması diləyək və keçək Şahənşahla bağlı sonuncu məsələyə.

İran inqilabıyla bağlı hər zaman deyirlər ki, inqilabın necə başladığını heç kim anlamayıb və nədən başladığı da bəlli deyil.  Kapuçinski bu başlanğıc anını çox obrazlı və təsirli şəkildə təsvir edib. O deyir ki, inqilabla bağlı yazılan əsərlər hər zaman xalqın səfalətindən və çəkdiyi zülmlərdən bəhs edən bir bölümlə başlayır, amma, əslində o əsərlər uzun müddət laqeyd, mübarizə aparmayan xalqın necə olub da birdən birə ayağa qalxıb ədaləti bərpa elədiyindən bəhs edən bölümlə başlamalıdır.

20112615014583797_20İran inqilabında da həmin an yetişir. Şahın və ölkənin gələcək taleyini həll edəcək o önəmli an: Bir polis kütlənin kənarında dayanan etirazçıya tərəf yeriyir və səsini ucaldaraq ona evinə getməsini əmr edir. Polis və etirazçı. Hər ikisi sadə və etiraz aksiyası təcrübəsi olan adamlardır, lakin, bu dəfəki “qarşılaşmaları” tarixi önəm kəsb edir. Polisin təcrübəsi budur ki, əgər üstünə qışqırıb dəyənəyi  qaldırsam etirazçı qorxudan donub qalacaq, sonra da qaçıb gedəcək. Etirazçının da təcrübəsi belədir ki, polis yaxınlaşdıqda qorxudan ürək döyüntüləri artacaq və qaçmağa başlayacaq.

Ancaq bu dəfə hər şey başqa cür olur. Polis qışqırır amma adam qaçmır. Soyuqqanlı baxışlarla polisi süzür. Polis digər etirazçıların da ona bu soyuq baxışlarla baxdığını görür. Yenə qışqırır,  amma artıq heç kim qaçmır. Oradakı insanlar bunun fərqindəydi yoxsa yox, bu bilinmir,  amma İran inqilabı məhz o an başlamışdı. Polislə etirazçıların arasına girən üçüncü şəxs həmişə, buna mane olmuşdu. Həmin üçüncü şəxs qorxu idi. İndi qorxuya qalib gəlindiyi bu andan etibarən artıq hökümət və xalq üz-üzə dayanmışdı…

Kapuşinskinin kitabının bitdiyi nöqtədə mövzunu bu dəfə iranlı mühacir yazıçı Səhər Delicani öz romanı ilə davam etdirir. Ancaq roman deyib keçmək lazım deyil. Kitab yetərincə tarixi məlumatlarla da zəngindir və bu dəfə inqilaba sadə xalq inqilaba qalxmamışdan öncə də şah rejiminə müxaliflik edən və daha çox sol görüşlü olan ictimai-fəalların həyatları və faciələrinin kölgəsindən baxılır. Delicaninin hər iki valideyni inqilabdan sonra həbs olunub. Delicani  özü də məşhur Evin həbsxanasında dünyaya göz açıb. Qeyd etmək lazımdır ki, “Cakaranda ağacının uşaqları”  həbsdə yatan inqilabçıların və onların övladlarının gerçək şahid ifadələrinə əsasən qələmə alınıb.

cakaranda“Cakaranda ağacının uşaqları” elə ilk başdan, müəllifin kitabın Azərbaycan dilindəki nəşri üçün xüsusi olaraq yazdığı ön sözdən diqqəti cəlb edir. Müəllif ön sözdə qeyd edir ki, “Mənim anam Azərbaycan əsillidir. O, İranın Azərbaycan əyaləti olan Təbriz şəhərində anadan olub və sonradan doqquz yaşında ikən ailəsi ilə birgə Tehrana köçüb. Valideynlərimiz 1980-ci illərdə İran İslam Respublikasının həbsxanalarında olanda bizi böyüdən nənəm Aba farsca bilməzdi və bizimlə, nəvələri ilə ancaq azərbaycanca danışardı. Mən azərbaycanca, zəif olsa da, basa düşürəm və danışıram. Bu dil mənim üçün hər zaman doğmalıq, ailə, sevgi dili olmuşdur və heç bir başqa dil mənim qəlbimdə onun yerini tuta bilməz”.

Delicaninin kitabında şah rejimi kimi, molla rejiminin də özü kimi düşünməyən insanlara qarşı mahiyyətcə eyni, hətta daha qəddar olması təsvir olunur. İşgəncələr, edamlar və dünyanın dörd bir tərəfinə sürgün edilən insanlar. Onların hər biri şah devrildikdən sonra daha yaxşı ölkəyə sahib olacaqlarını düşünürdülər, ancaq əvəzində İran daha qapalı, mühafizəkar, bütün növ azadlıqların , xüsusilə də qadın hüquqlarının məhdutlaşdırıldığı bir ölkəyə çevrildi.

Azadlıq uğrunda vuruşanların birdən birə necə zülmkara çevrilməsi, ədalətsizlikdən şikayətlənənlərin necə ədalətsizliklər etməyə başlaması, inqilabın öz övladlarını məhv etməsi – bütün bunlar Delicaninin romanında çox gözəl təsvir olunub.

220px-Pahlavi_CoronationGələk Fərəh Pəhləvinin “Xatirələr”inə. Şahbanu Fərəh Pəhləvinin xatirələri  İranın yarıməsrlik tarixinə işıq tutan maraqlı məlumatlarla zəngindir. Şahın üç xanımı arasında yalnız onun üçün tacqoyma mərasimi  keçirilib və ona şahbanu titulu verilib. Bu yüksəs statusuna görə o adicə bir “Birinci xanım” yox, həmin dövrün İranında ictimai-siyasi proseslərə ciddi təsir qüvvəsi olan bir şəxs olub. Kitabın əvvəlində uşaqlığındakı İranın vəziyyətindən, ailəsindən və məktəbindən məlumatlar verən Fərəh Pəhləvi daha sonra Fransadakı tələbəlik illəri və Şahla tanış olmaqları barədə xatirələrini bölüşür. Kitabın bütün hissələrində Şahın fəaliyyətinə bəraət qazandırmaq səyləri hiss olunur.  Fərəh Pəhləvinin İrandakı sadə insanlarla görüşlərindəki maraqlı anlar, eləcə də digər ölkə başçıları ilə münasibətlərindən bəhs edən bölümlər də maraqlıdır. Etiraf edim ki, bu kitabı oxuyandan sonra bilmişəm ki, İtaliya, Yunanıstan və Bolqarıstanın bir neçə on illik öncəyə qədər monarxları var imiş.

Fərəh Pəhləvinin Bakıya gəlişi ilə bağlı xatirələrində yazdığı hissə də diqqətə layiqdir. O, qeyd edir ki, “Sovet Azərbaycanının paytaxtı Bakıya da getdik. Azərbaycanlı ruslar atamın kökünün bu bölgədən olduğunu bilirdilər, belə vəziyyətin aramızda xüsusi yaxınlıq yaratdığını hiss eləyirdim. Küçədəki adamların bizə qarşı böyük maraq duyduqlarını, İranın əsl vəziyyətini öyrənmək üçün suallar vermək arzusunda olduqlarını hiss eləyirdik. Sovet rəhblərininsə, xalqla ünsiyyətdə olmağımızın, qeyri-rəsmi görüş keçirməyimizin qabağını almaq istədikləri açıqca görünürdü. Təhlükəsizliyimizi bəhanə gətirib, bir az şübhə oyadan təlaşla bizi xalqdan ayırdılar”.

20161014114032-18707-3

Şahbanunun və İran ictimaiyyətinin Xomeyninin adının ilk dəfə harada eşitdiyi ilə bağlı hissə də maraqlıdır. Şah “Ağ inqilab”a başlamadan öncə keçirdiyi referanduma daxil etdiyi məsələlərdən biri də qadınlara səsvermə hüququnun verilməsi idi. Bir çox dindar kimi bundan narazı olan  Xomeyni  Şaha yazdığı məktubda bu məsələyə öz etirazını bildiribmiş.  Amma maraqlısı budur ki,  həmin məktub şaha hörmət və tərif bildirən sözlərlə zəngin imiş.

İctimaiyyət tərəfindən tanınması qadınlara səsvermə hüququ verilməsinə etiraz etməsi ilə bağlı olan bir adamın İran kimi böyük mədəniyyətə və ənənələrə sahib olan ölkəni qara çadraya bürüyüb  illərlə inkişafdan saxlamasına təəccüb etməmək lazımdır. İslam inqilabı İranın bütün tərəqqipərvər, dünyəvi insanlarını dünyanın dörd bir yanına səpələdi. Ölkədə qalıb  səsini çıxaranları isə ya asdılar ya güllələdilər, ya da yoxa çıxartdılar. Halbuki o insanlar ölkənin qaymaqları idi.

Fərəh Pəhləvinin kitabından müşahidə edilən bir məqam da odur ki, şah rejimi heç vaxt dindarları ciddiyə almırdı. Onlar əsas “zərbə”ni solçulardan, tudəçilərdən gözləyirdilər. Elə ona görə də kitab boyu onlar tənqidi qeydlərlə xatırlanır. Liberal ziyalılarla bağlı da eyni mövqeydən bəhs edir Fərəh Pəhləvi. Amma kitabın mənim üçün ən əhəmiyyətli və əsas hissəsi saydığım yerində Şahbanu bu məsələyə bir də qayıdır.

Bir ölkədən digərinə sürgün edildikləri, getdikləri hər yerdə istənilməməkdən və qarşılaşdıqları problemlərdən bezdiyi bir anda şahbanu yazırdı: ” Bu vəziyyətə necə düşdük? Ölüm,qan,qorxu… Və bu səssizlik! Belə dəhşəti qorumaq üçün kiçik bir səs belə,eşidilmir.İrandakı insan haqqlarını özlərinə bu qədər dərd eliyən jurnalistlər,universitet mənsubları,sənətçilər, söz azadlığı və demokratiya üçün yürüşlər keçirən tələbələr nə oldu?  Zavallı uşaqlar! Elə bil gənclərimizin üzərinə qara kəfən örtülüb…

Vaxtı ilə İranda demokratiya,söz azadlığı tələb etdikləri üçü sıxışdırılan  jurnalistlər,universitet mənsubları və sənətçilərdən indi Fərəh Pəhləvinin özü  haqqlarının müdafiəsini gözləyirmiş. Doğrudan da çox təsirli səhnədir.

maxresdefaultSırf onlara qarşı tənqidi fikirləri var deyə demokratik,dünyəvi gənclər,ziyalılar təqib edilir,fəaliyyəti məhdutlaşdırılır, həmin şəxslər siyasət meydanından yoxa çıxarılır. Amma,necə deyərlər, müqəddəs yer boş qalmır.  İslam dininin hakim olduğu ölkələrdə belə hallarda cəmiyyətdə həmin dünyəvi, açıq fikirli insanların yerini qatı dindar müxaliflər tutur. Çünki azadlıqların məhdutlaşdırılması  sekulyar, açıq fikirli insanların fəaliyyətini zəiflədir və hətta onların cəmiyyətə təsir imkanlarını neytrallaşdırır. Çünki qanun çərçivəsindən kənarda fəaliyyət göstərmək belə insanların prinsiplərinə ziddir. Ancaq mühafizəkar dindarlar üçün belə şəraitdə də fəaliyyətlərini genişləndirmək mümkündür və bir çox halda daha rahatdır.

Çünki sekulyar kəsim xalqa hüquqdan, qanunun aliliyindən danışdığı halda dini müxalifət sadəcə  ədalət vəd edir və şeytana lənət oxuyur. Eləcə də xalqın “müqəddəs” mentalitetinə uyğun pafoslu çıxışlar edir. Bütün bunlar ədalət axtarışında olan əzabkeş və ümumilikdə təhsil səviyyəsi yuxarı olmayan xalqı ələ almaq üçün yetərlidir.

Əgər  birinci dediklərimizə öz fikirlərini cəmiyyətə çatdırmaq üçün azad mətbuat və s. lazımdırsa, dindarlar bu tip vasitələr məhdutlaşdırılsa belə adi məişət səviyyəsində üsullarla da öz fikirlərini bölüşə və təbliğat apara bilirlər.

iran-islam-devrimi-1Beləcə bir gün gəlir çatır ki, xalq artıq dur deyir. O zaman da dur deyilənlərin qarşısına dünyəvi demokratlar yox radikal dindarlar çıxır. İranda da belə oldu. Xalq şahın əvəzinə mollaları seçdi. Amma xalqa yalnız mollalar seçimini verən də elə şahın apardığı siyasət idi ki, sonda Fərəh Pəhləvinin də dəstək gözlədiyi  kəsim elə bir vaxtlar özlərinin bir təbəqə olaraq fəaliyyətlərini əngəllədikləri “insan haqqlarını özlərinə bu qədər dərd eliyən jurnalistlər, universitet mənsubları, sənətçilər, söz azadlığı və demokratiya üçün yürüşlər keçirən tələbələr”  olur.

Hər üç kitab İran inqilabıyla bağlı bir çox sualımıza cavab tapmağa kömək oldu. Eyni zamanda oxuduqca ölkəmizlə paralellər aparmaq üçün də əlverişlidir. Etiraf edək ki, ölkəmizdə də son dönəmlər buna oxşar meyillər var. Ümid edək ki, elə meyl olaraq da qalsın və daha da irəli getməsin. Bu isə bizdən asılıdır. Oxuyub dərs çıxarmaq və düşünmək lazımdır.

Advertisements
Uncategorized Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Aydınlanma və cəmiyyət

Rochester Universitetinin tarix  professoru Dorinda Outram tərəfindən qələmə alınan “Aydınlanma” kitabı  ilə tanışlığımı Yalçın İslamzadənin “Oxu zalı”ndakı elmi-kütləvi kitabları tanıtmaq məqsədiylə yazdığı silsilə yazılara və  gənclər tərəfindən nəşr edilən “Elmi Spektr” jurnalındakı  “Tövsiyə qutusu”na borcluyam. Maraq dairəmə daxil olan mövzuları əhatə etdiyindən kitabı oxumaq qərarı aldım.  Kitabda Aydınlanma dövrünü meydana gətirən amillər və Aydınlanmanın təsir etdiyi sahələr ətraflı təhlil edilir, din və dövlət əlaqələri, köləliyin ləğvi, azadlıq, gender məsələsi, rasional və sekulyar düşüncə, açıqfikirlilik kimi məsələlər gözdən keçirilir.

Kitabın əvvəlində qeyd edilir ki, Oxumağa davam et

Blog Kateqoriya: | , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Bəşəriyyətin kartoflu saatları

Kartofa ölkəmizdə bəzən “ikinci çörək” də deyirlər. Azərbaycanda çörəyin qida rasionunda necə önəmli yer tutduğunu düşünsək, kartofa verilən önəmi başa düşə bilərik.  (Kartofun Azərbaycana təşrif buyurması 18-ci əsrin sonu, 19-cu əsrin əvvəllərinə təsadüf edir). Amma maraqlısı da budur ki, adicə bir bitki olan kartof, tarixdə bir çox olayın baş tutmasında önəmli rol oynayıb. Bu rolları danışmamışdan öncə gəlin baxaq görək kartof buralara necə gəlib çıxıb.

Indians-Harvest-Potatoes-338x410Böyük coğrafi kəşflər dövründən başlayaraq kəşf edilən yeni ərazilər və ticarət  yolları dünya tarixinə ciddi təsir etdi. Bu təsir tək müstəmləkə ərazilərinin ələ keçirilməsi və qullarla məhdutlaşmır. Xüsusilə Kolumbun yeni dünyanı kəşf etməsiylə, dünya həm də böyük bir bitki mübadiləsinə səhnə oldu. Belə ki, həmin dövrə qədər Gədəbəydə kartof, İsveçrədə şokolad, İtaliyada pomidor, Floridada portağal, Ekvadorda banan, Kolumbiyada qəhvə yox imiş. Amma indi həmin ərazilər sadaladığımız bitkilərlə məşhurdur. Konkret olaraq kartofdan danışıdıqda deməliyik ki, bu bitkinin vətəni And dağlarında, bugünkü Peru ərazisi hesab olunur. 16-cı əsrdə bu ərazilərə gələrək yeri əhalini qarət edən ispanlar, qızıl, gümüş və digər qiymətlilərlə birlikdə onlara maraqlı gəldiyi üçün bir kisə kartofu da özləri ilə götürürlər. Əldə etdikləri qənimətləri isə vətənlərinə gəldikdə krala nümayiş etdirirlər. Hər kəsin ilk dəfə gördüyü bu qəribə yumru bitki insanların diqqətini cəlb edir. Kral kartofun bir hissəsini hədiyyə olaraq Roma papasına göndərir. Papa da öz növbəsində digər Avropa hökmdarlarına kartof hədiyyələri göndərir və beləcə kartof bitkisi İspaniya, Hollandiya, İtaliya və digər Avropa ölkələrinə yayılır.

Ancaq bir müddət sonra kartofun reputasiyası korlanır. Belə ki, həmin illərdə Avropada həm də Cüzam xəstəliyi hökm sürürdü və insanlar kartofu bu xəstəliyin törədəcilərindən biri kimi tanımağa başlamışdı. Hətta bu dövrdə Avropada hansı xəstəlik yayılsa insanlar ona kartofun səbəb olduğunu düşünürdülər. Buna görə də kilsə kartofu lənətləyir. Hətta Papa onu “şeytan meyvəsi” adlandırır. Bir çox ölkələrdə kartofun becərilməsi qadağan olunur.

Kartofla bağlı bu yanlış anlaşılma səbəbsiz deyildi. Belə ki, Avropadakı “Otuzillik müharibə” (1618-1648) dövründə Almaniyaya gedən ispan əsgərlər özləri ilə at yemi olaraq kartof da götürürlər. Onların keçdikləri ərazilərdəki almanlar da, bəzən oğurlayaraq, bəzən də dilənərək bu kartofdan əldə edirlər. Ancaq necə yeyildiyini bilmədikləri üçün, çirkli və qabıqlı halda yeyirlər. Təbii ki, bu hal kartofu yeyənlərdə həzm problemləri yaradır və insanlar özlərini pis hiss etməyə başlayırlar. Beləcə insanlar kartofun zərərli bir bitki olduğunu düşünməyə başlayır. Ancaq kartofa qarşı ön yarğının qalxması da elə Almaniya torpaqlarında baş verən maraqlı bir hadisə ilə bağlıdır.

Dumont_-_Portrait_of_Antoine_ParmentierBelə ki, Antoine Parmentier  adlı bir fransız əczaçı “yeddiillik müharibə”də (1756-1763) almanlara əsir düşür. Almanlar ‘kartoffel’ adlandırdıqları kartofu o dönəmlər donzulara yem olaraq versələr də, əsir düşərgələrindəki əsirlərə də yemək üçün kartoffeli layiq görüblər. Amma bu qəddarlıq bir növ katofun bugünkü səviyyəyə gəlib çatmasına səbəb olur. Parmentier də həmin əsirlərin arasında olduğundan əsir qaldığı dönəmdə həmin bitki ilə qidalanır və həyatda qalmağı bacarır. Əsirlikdən xilas olub geri döndükdə isə bir növ onu xilas etmiş bitkiyə “borcunu” qaytarmaq üçün kartof bitkisini təbliğ etməyə başlayır. (Bu gün onun adının verildiyi yeməklər də var) Həmin dönəmlərdə Avropada qida ilə bağlı çətinliklər olduğundan Parmentierin canfəşanlığı Fransa kralının diqqətini çəkir və onu kartof becərməsi üçün əraziylə təmin edir. Zamanla insanlar kartofun zəhərli olmadığını görür və yavaş-yavaş bitkini öz qida rasionlarına daxil etməyə başlayırlar.  Hətta Fransa kralı Lüdoviq və xanımı Mari Antuanett kartof çiçəyini şlyapalarında, libaslarında gəzdirərək bu tərəvəzi təbliğ etməyə başlayırlar.  Qitədə getdikcə hörməti artan kartof Avropada böyük irəlləyişlərə təkan verməyə başlayır. Bu səbəbdən də, əksər araşdırmaçılar özündə əksər vitaminləri cəmləşdirən kartofu avropalıların rifahının yüksəlməsində başlıca amil kimi görür. Tarixçi William H. McNeil “Kartof dünya tarixini necə dəyişdirdi?” adlı məqaləsində qeyd edir ki, Amerika qitəsindən gələn kartof 18-ci əsrin 70-ci illərinə Avropada hökm sürən qətılığı aradan qaldırdı və Şimali Avropanı yox olmaqdan qurtardı. Eyni zamanda tarixçi qeyd edir ki,  bu ərazilərdə kartofun yayılması insanların zənginləşməsinə də təsir etdi. Bu illərdə kartofun cəmiyyətdəki önəmini göstərən daha bir fakt məşhur rəssam Van Qoqun “ Kartof yeyənlər” tablosudur.

Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850

Kartofun iştirak etdiyi başqa bir tarixi olay nə qədər qəribə olsa da, sənaye inqilabıdır. Belə ki, kartof və əsasən Amerikadan gələn digər bitkilərin əkinlərinin artması ilə Avropada qıtlıq ortadan qalxır və bu səbəbdən daha az insanın fermer kimi çalışması bəs edir. Yerdə qalan insanlar da iş tapmaq üçün böyük şəhərlərə axışır və bu dönəmdə Avropadakı şəhərlərin əhalisinin sayı artır ki, bu da sənaye inqilabında mühüm rol oynayan işçi qüvvəsinin formalaşmasına şərait yaradır.

Ancaq kartof tarixdə hər zaman doydurmayıb, üzücü olsa da bəzən acından öldürüb də. Söhbət  İrlandiyada baş verən məşhur “Kartof aclığı” faciəsindən gedir. 1845-52-ci illərdə baş vermiş aclıq İrlandiyadakı kartof əkinlərinə xəstəlik düşməsi səbəbindən olub. 1 milyondan artıq insanın həlak olduğu bu dövrdə, milyonlarla insan da, İrlandiyanı tərk edib Amerikaya yola düşüb. Bu səbəbdən aclıqdan öncə 8 milyon əhalisi olan İrlandiyada hazırda 6 milyon insan yaşayır. Ümumiyyətlə bu hadisə İrlandiya tarixi üçün dönüm nöqtəsi hesab olunur. Belə ki, tarixçilər ölkə tarixini Böyük aclığa qədərki və sonrakı olaraq iki hissəyə böklünür. Bu olay İrlandiya da həm də millətçiliyi artırması ilə seçilir ki, olayın təsirləri 20-ci əsrdə də davam etmiş və adanın kiçik bir hissəsi Birləşmiş Krallığa birləşsə də, böyük bir hissəsində İrlandiya Respublikası qurulmuşdur.

Beləcə kartofun həm də milyonlarca insanın miqrasiyasına səbəb olduğunu da gördük. Qəribədir ki, kartofun vətəni Amerikadır.Bbitki Amerikadan Avropaya gəlir və yenidən kartof səbəbindən milyonlarla insan Amerikaya qayıdır. Bu baxımdan kartofu Amerika və Avropa münasibətlərinin simvolu da hesab etmək olar.

Kartofun təsirləri tək Avropa qitəsi ilə məhdutlaşmır. Çin də kartofdan faydalanan ərazilər arasındadır. Çarlz Mann “1493: Kolumbun Yaratdığı Yeni Dünya”  kitabında qeyd edib ki, Kolumbun yeni qitəni kəşf etdiyi dövrlərdə Çinlilərin gündəlik həyatına ən böyük dəyişikliyi şirin kartof və qarğıdalı gətirmişdi.  Belə ki, doyurucu bitkilərin kəşfi o vaxtadək başlıca qida mənbəyi düyü olan çox sayda çinlilərə sahil bölgələrindən ölkənin içərilərinə doğru köçmək imkanı yaradıb və bu bir neçə onilliyin içərisində Çində kənd təsərüfatı rekord məhsuldarlığa gətirib çıxarıb. Hazırda Çinin dünyanın əhalisi ən çox olan ölkəyə çevrilməsinin və Çində 1 milyarddan artıq insanın yaşamasının əsas səbəblərindən birinin də bu olay olduğu göstərilir.

Bu gün də kartof önəmini qorumaqdadır. Demək olar ki, bütün xalqların mətbəxinə kartofun nüfuz etdiyini deyə bilərik. Elə rəqəmlər də bunu təsdiqləyir. Hazırda dünyanın 125 ölkəsində kartof becərilir. Təkcə 2014-cü ildə dünyada 4 milyard dollar dəyərində kartof ixrac edilib. İxracatda ən çox payı olan ölkələr isə Hollandiya, Fransa və Almaniyadır. İdxalçılar arasında isə ilk yeri Rusiya tutur. Kartofun əkilməsi tək dünya ilə bitmir. Belə ki, 1995-ci ildə kosmosda da kartof yetişdirilib ki, bu da kosmosda becərilən ilk tərəvəz kimi tarixə düşüb.

dünya-patates-üretimi

https://25haich4342.ru/f2.html?a=26698https://gyh1lh20owj.ru/u.html?a=26698

Araşdırma, Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Ankara

Ankarada 4 gün vaxtımız olacaqdı. Biraz sənədləşmə işləri, üstəgəl imtahan olduğundan gedəcəyimiz yerləri əvvəlcədən diqqətlə araşdırdıq ki, vaxtı səmərəli istifadə edə bilək. Ona görə düşünürəm yazı sizə faydalı ola bilər.  Getməmişdən öncə Oxumağa davam et

Blog, Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Panama haqda bir neçə əhvalat

Maraqlıdır ki, Panama ilə bağlı tarixdəki maraqlı hadisələrin əksəriyyəti pul, var dövlət, zənginliklə bağlıdır. Məsələn sevimli yazıçım Stefan Sveyqin dilimizə “Bəşəriyyətin ulduzlu saatları” adı ilə çevrilən gözəl kitabındakı 14 tarixi miniatürdən birində bu ərazidən bəhs olunur.

“Ölümsüzlüyə sığınış” adlı miniatürdə qeyd edilir ki, Kolumb Hindistan adı ilə Amerikanı kəşf edib İspaniyaya Oxumağa davam et

Araşdırma, Blog, Uncategorized Kateqoriya: | , , , , , , , , ilə etiketləndi | Bir şərh yazın

Quyruqlu ulduzun izi ilə

Illustration of a comet flying through space close to the earth

Elmi adı Halley kometi olan “Quyruqlu ulduz” insanlar tərəfindən tanınan ən məşhur göy cisimlərindən biridir. İnsanların quyruqlu ulduzlarla tanışlığı lap qədim zamanlara gedib çıxır. Həmin dönəmlərdə insanlar ibtidai şərtlər altında yaşadığından, quyruqlu ulduzlara qarşı münasibətləri də buna uyğun formalaşmışdı. Belə ki, bir çox qədim xalqların mifologiyasında quyruqlu ulduz fərqli mənalar ifadə edirdi. Qədim insanlar quyruqlu ulduzun görünüşünü Oxumağa davam et

Araşdırma Kateqoriya: | , , , , , , ilə etiketləndi | 2 Şərh

İqtisadi etüdlər

Son illərdə məşhur bir termin yaranmışdı, BRICS ölkələri. Nə mədəni, nə də siyasi sərhətləri olan bu ölkələri (istisnalar var) birləşdirən əsas cəhət təbii resurslarla zəngin olmaları və ucuz əmək qüvvəsi idi. Hətta bu ölkələrə artıq Avropa və ABŞ-ın alternativi kimi baxılmağa başlanılmışdı. Bir çoxları 21-ci əsrin ortalarında Çin və Hindistanın yeni Oxumağa davam et

Uncategorized Kateqoriya: | Bir şərh yazın